Otsaila 16, 2012

ANGILAK ETA ANGULAK

Posted by johan under Arrainak/Peces, HITZA
Leave a Comment 

Angilak eta angulak
Tolosaldeako HITZA, 2012ko Urtarrilaren 14ean

Nahiz eta arrain itxurarik ez izan, arrain bat da, nahiz eta bere kumeak erreketan harrapatzen ditugun, itsasoan jaiotzen da eta nahiz eta bere kumeen kiloa mila eurotik gora ordaintzen den, urtero ederki saltzen da… benetan animalia xelebrea dugu gure angila eta bere kumetxoa: angula.

Behin jan ditut angulak, gaztea nintzela, beraien prezioa ez zenean gaur egungoa. Lurrezko kaxuela batean atera zizkidan ene amak zizare itxurako animaliatxo haiek, espagetiak bailiren sardeskarekin ziztatu, bira batzuk eman eta ahoan sartu nituen arrain itxurarik gabeko arraintxo haiek.

Lehenengo ahokada sartu eta hortzen artean “krisk!” nola egiten zuten nabaritu nuenean erabaki nuen gehiago ez nituela jango xomorro nazkagarri haiek, hura nazka! Ordundik aurrera, angulen ordezko “plastikozko angulak” askoz gusturago jaten ditut.

Angulak ahoan sartu eta “krisk” hura zer ote zen ikertzen hasi zen oraindik biologoa ez zen nire zerebro gazte hura. Hor konturatu nitzen, angula, angilaren kumea dela eta angila, amuarraina bezalaxe arrain bat dela, nahiz eta suge baten itxura luzanga duen. Beraz ahoan “krisk” soinu nazkagarria eta gogoangarri hura atera zutenak, angularen bizkar hezurra, buruhezurra eta bestelako hezurtxoak izango ziren.

Ahoan lakatzak dira angulak, izan ere, arrain orok bezala ezkatak dituzte eta gure mihian lija baten modura igarotzen dira, gainera, jan aurretik ehunaka angulatxoen begiak ikusi ahal dira guri begira. Ba omen da Euskal Herriko bazterren batean, plastikozko angulak, benetako angulen ordez saltzen dituen jatetxe bat, aurrez plastikozko angulei boligrafoarekin begian pintatuz.

    Kontuak kontu, angila da gaur egun kontsumitzen den arrainik misteriotsuena. Biologoek ez dakite oraindik angulak zehazki zein itsasotan jaiotzen diren, dakitena da, angulatxo jaioberria bizi indar handiaz jaiotzen dela, zeren nahiz eta zentimetro gutxi izan, milioika metro kubiko dituen itsaso zabalean igerian hasten da Golfoko korrontean zehar erreka baten bila, inongo GPS-rik gabe.
10 hilabeteko bidaia harriskutsuaren ostean, angulatxoa errekan gora hasten da igerian, baina hau egiteko bere buruan itxura aldaketa haundiak pairatzen ditu. Lehenik “angila-hori” bihurtzen da, milimetro bat inguru neurtzen duen angulatxo horizta da. Harrapariak ekiditeko, gauen eta ibaia lokaztua dagoenean soilik egiten du igeri eta egunez ibaipeko zoru lokaztuan gordetzen da.
Metro erdiko tamaina hartzen duenean, eta ibaian gora igeri egitea zailagoa denean, beste eraldaketa bat pairatzen du angila horiak. Bigarren eraldaketa honetan “Agila-zilarkara” bihurtzen da, izenak dioen bezala, zilar itxura hartzen du eta batez ere begiak haunditzen zaizkio, momentu honetan ugaltzeko presto dago… eta hemen dator txistea.

Milaka kilometrotara dagoen itsaso ezezagun baten azpian jaio, gure ibaietara etortzen ehunka harrisku igaro, ibaian gora joan, eta azkenik, sexualki heldua den gure angila zilarkarak ibaian buelta erdia hartu eta berriro itsasora doa ugaltzera. Honi deitzen zaio “alper biajea”.

    Noski, angilak bidaia hau egiteko arrazoi bat badu, bizidunek alferrikan ez dituzte gauza gehiegi egiten, nonbait angilaren hazkuntzan ezinezkoa da itsas ingurunean eta ibaietako ur geza eta bertako elikagaiak beharrezkoak ditu heldu bihurtu eta ugaltzeko. Ez diot beste arrazoirik aurkitzen.
Beraz, angila zilarkara badoa ibaian behera itsasorantza, berriro bueltako bidea egitera eta itsaso sakon eta ezezagun batean arrautzak ipintzera. Arrautz hauetatik berriro angulak aterako dira eta bidean gure txintxorroekin eta sareekin ez baditugu harrapatzen behintzat, hauek ere gure ibaietara iritsi eta berriro itsasora bueltatuko dira. Milioika urtetan egin den ziklo etenezina errepikatuz.

Jakin dezatela nire irakurleek, XX. mendearen haseran angila eta angula oso ugariak zirela gurean, baina gure urtegiek, industriak eta kontrol gabeko arrantzak, gaur egungo egoera kaxkarrera eraman ditu. Ea zorte eta borondate pixka batekin, egin dituzten birpopulazioek arrakasta duten.

    Angula txikien moduko bizidunak bisitatzeko aukera izan nuen lehengo astean Alegiako San Juan Herri Ikastetxeko LH4 gelan, neska mutil haiek ere angulen moduan, ez dira makalak! Poza ematen du belaunaldi berriek dakarten jakinmin handiaren testigu izatea, poza ematen du zutabetxo hau beraien gelako paretetan ikustea eta poz handia beraien kuadernoan autografoak sinatzea. Zutabe honen erreleboa aseguratuta dago! Aupa zuek!!!
Eta angula nekaezinen modura, jarraitu bioaniztasunetik.com bisitatzen eta bioaniztasunetik@hotmail.com-era idazten. Iñauterion!!!!!

 

Otsaila 7, 2012

LOGIKOAK OTE DIRA ZOOLOGIKOAK?

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Tolosaldeako eta Leitzaldeako HITZA 2012ko Urtarrilaren 31ean
Etxeko txikiek animalia basatiak ikusteko aukera dagoen lekua, animaliak nola errespetatu ikasteko lekua, animalia arriskutsu eta pozointsuekin zuzenean kontaktuan egoteko aukera, ongi etorriak zoologikoen logikarik gabeko mundura.

Bartzelonara egin nuen bidai polit batean, Bartzelonako zoologikoko albaitariarekin hitzegiteko zortea izan nuen eta albaitari honek esandakoarekin zenbait zoologikoetara joateko gogoa kendu zitzaidan.

Ez da irudimen handia izan behar, animalia basati bat kaiola batean sartzen dugunean animalia hau ez dela eroso egongo pentsatzeko, nahiz eta egunero jaten eta edaten eman, lotarako leku polit bat eraiki eta berebiziko mimoak egiten dizkiogun arren. Animalia hau zoologikoan jaioa bada, agian gutxiago sufrituko du, ez baitu inoiz bere inguru basatia ezagutu eta ala nolako zoriontasun puntu batean biziko da urte gutxi batzutan.

Animalia hauek intsektu edo arrainak direnean adibidez, berauen ezerosotasuna ez da ahinbestekoa izaten, ez baitute zerebro oso garatua, beraz, jana eta leku eroso bat badute, urte asko eta ongi biziko dira. Baina zer gertatzen da adibidez ugaztun harrapari bat (lehio, hartza…) zoologiko batean sartzen dugunean? Bi hitzetan: zoratu egiten da.

Ugaztun harrapariek milioika urteetan ehizarako zerebro oso konplexu eta adimen handiko bat garatu dute, gezurra badirudi ere, animalia hauek ez dira egoten eroso erosotasunean, haragia jateaz gain haragi hau ehizatu egin behar dute, bere garuna eta gorputza horretarako diseinatuta baitago.

Oso ohikoa izaten omen da zoologikoetako harrapari handiek bere eremuan mugimentu arraroak egitea batera eta bestera, oso ohikoa omen da kumeak ez izatea, oldarkor bihurtzea eta mota guztietako buruko arazoak izatea, guzti horrek heriotza goiztiar bat eraginez.

Gaur egungo zenbait zoologiko modernoenek, jada animaliei ez diete zuzenean janaria ahora ematen, beraien eremuan zehar janaria ipintzen dute animaliak berau bila dezan eta nolabaiteko “lana” egin janaria izateko. Ikusi da, hau egiten zaien animaliek ez dituztela jokaera arraro eta ez ohikoak egiten eta urte gehiago bizi direla.

Hau ikusita geure zerebroaz pentsatzen hasi nintzen, biologoak horrelakoxeak gara… apur bat arraroak. Gizakiaren zerebroa ere ehiztari-biltzaile batena da, gure espeziea atzo ehizara joaten zen janari bila eta gaur supermerkatuetan erosten du janaria, gure espezieak atzo egun osoa basoetan gora eta behera ibiltzen zen fruta bila eta gaur sofan igarotzen ditugu asteburu osoak krsipetak janez, atzo arte gure espezieak ritualak praktikatzen zituen suaren aurrean eta gaur egun telebistari begira gaude bizitzaren zati handi bat.

Nahi ala ez, geu ere gizarte moderno deritzon zooologiko baten barruan gaude, gure ehiztari-biltzaile zerebroarekin. Urtero arazo psikikoak ugaritzen omen doaz: depresio, antsietate… psikiatrek gero eta lan gehiago dute! Urtero arazo baskularrekin jende mordoa hiltzen omen da. Gizarte modernoetan zoriontasun testak egitean, jendea ez dela zoriontsu ikusten da. Agian geuk ere, supermerkatuan janaria erosi ordez ehizatzera joan behar ote dugu? Agian behin betiko telebista itzali eta suaren aurrean dantzan hasi behar ote dugu? Agian urtean hilabete bat, gure zerebro ehizatri-biltzaileari eskeini behar ote diogu?

Eta zuen zerebro ehitzari-biltzaileak zerbait esan nahi badit idatzi lasai! bioaniztasunetik@hotmail.com. Eskerrikasko idatzi dizkidazuen mail guztiengatik, benetan jende oso interesgarriarekin topatzen ari naiz letra hauen beste aldean. Gora zuek!

 

Otsaila 2, 2012

Nekazaritzaren garrantzia

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Tolosaldeko eta Leitzaldeko HITZA 2012ko Urtarrilaren 18an

Imagina ezazue zelako lana izango genukeen, egunero jan behar dugun guztia ehizatu edo bildu egin beharko bagenu. Goizean sagar bat gosaldu nahi dugula? Goazen sagarrondo batera sagarrak biltzera. Bazkaltzeko txuleta bat nahi dugula? Hartu azkona bat, gure burua lokatzarekin eta behi ximaurrarekin ondo igurtzi eta goazen gertueneko basa-behiak ehizatzera ixil ixilik lurrean arrastaka. Basa-behirik ahulena aurkitu, azkona bota eta ea zortea dugun, bestela… gaur bazkaririk gabe!
Eta hau eguna joan eta eguna etorri, gainera, urtaroen arabera jateko gehiago edo gutxiago izango genuke eta beti basa animalien mirazio mugimenduen atzetik ibili behar! Gustura biziko nintzateke modu honetara hiabete batetan zehar, baina bizitza osoa… normala da beraz kristo aurreko 8.500 urtearen inguruan baten batek nekazaritza eta abeltzantza asmatzea!
Nekazaritza eta abeltzantza asmatzeak gizakia leku batean urte osoan egotea ahalbidetu zuen, jada ez zegoen janariaren bila joan beharrik eta gainera lehen ez zeuden produktu ugari zeuden eskuragarri: esnea, arrautzak, artilea…

Milaka urteren ostean, gizakiak ereiteko zein hazteko landare eta animalia egokienak aukeratu zituen, modu honetara iritsi gara gaur egun ditugun barazki, fruitu eta etxeko animalia mota ezberdinetara. Ez pentsa suitzar-behia bezalako errape handiko animalia modu basatian bizi ahalko zenik. Ezta hasierako ardiek horrenbeste ile zutenik ere, eta zer esan gure lagun fidelak diren zakurretaz! Zuetako inork ba al daki letxuga basati bat nolakoa zen?

Nekazaritza sortzeak ordea arazo batzuk ekarri zituen, jendea jada leku konkretu batean bizi zenez, jende multzo handiak lur emankorrenak zeuden eremuetan elkartzeko joera zeukaten. Honela bizitzean gaixotasunak oso erraz zabaltzen ziren, mediku kontsulta batean bezala, eta infekzioez sortutako heriotzeak oso handiak omen ziren. Zeinen garrantzitsua den gure herrian “alkantarilladu” ona bat izatea, eh?

Gaur egun nekazaritzak garapen puntu goren bat harrapatu du, jada laborategietan landare haziak diseinatu egiten dira, “transgeniko” deritzogu: hosto txikiagoak, hazi handiagoa, gaixotasunekiko inmunitatea, pestiziden aurreko erresistentzia… eta ez soilik landare haziekin, animaliak ere diseinatu ahal dira. Ez arritu egunen batean, sei hego eta lau hanka dituzten oiloak agertzen badira, eta ez da broma… biologo baten hitza da!

Estatistiken arabera gaur egun jaten dugu artoaren %90a trasgenikoa da, arto hau pestizidekiko oso erresistentea omen da, beraz, pestizidak lasai bota ahal dira arto hau ereiten den lekuan… pestizidak ekoitzen dituen multinazionalak ordaindu ote du arto hau diseinatzea?

Pestizida hauek xomorro gaizto eta itsusiak behin betiko gure planetatik akabatzeko sortu dira. Izan ere xomorroak gaiztoak dira eta gure janaria jaten dute hanka ugariko munstro hoiek! Honelako gauzak erakutsi dizkigute pestiziden multinazionalek.

Oraingoz froga zehatzak egin behar diren arren, pestiziden kontua jada dudan ipini da, ez ote da hobea armiarma pulazio txiki bat ipintzea gure baratzan? Osinaren salda ere oso ona omen da tomatearen euli txuria izutzeko eta xoxoak deskantsatzeko adar bat ipintzen badugu gure baratzean, agian karakola eta bareak ez dira hainbeste inguratuko gure letxugetara. Zoritxarrez, baratza bat ipintzeko lekurik ez dut, ezta denborarik ere (lauzpabost proiektu baditut esku artean HITZAn idazteaz aparte), baina froga hauek gustura egingo nituzke.

Zuetako inork esperimentu formalik egin nahi badu bere baratzan, idatz diezadala bioaniztasunetik@hotmail.com edo bioaniztasunetik.com. Agian zenbait hauts urdin eta likido berde gure janarien gainera botatzea ekidingo dugu eta ala ez bada zihur zerbait ikasiko dugula, azken finean hauxe da helburua, ezta?

 

Urtarrila 4, 2012

ERREKETAKO KARRAMARROA

Posted by johan under Fauna, HITZA
Leave a Comment 

Tolosaldeako eta Leitzaldeako HITZA. 2012ko Urtarrilaren 3an

1950.go hamarkadan jaio zirenentzat benetan kuttuna izan den animalia da errekako karramarroa, izen zientifiko nahiko bildurgarria du: Austropotamobius pallipes, nork ipintzen ote ditu izen hauek? Lehen ugaria zen krustazeo hau, gaur egun zoritxarrez ia desagertua dago gure eskualdean.

Tolosaldean 1950.go hamarkadan jaiotako edozeinekin Langaurrera Txupitxutik igotzen bazarete, “Gaztea nitxoala, hor leno kangrejuk harrapatzen nizkin” eta “harrie jaso ta… zissst! juten ittuen ziztu baten” esan gabe ezingo da egon! Nostalgia ote?

    Txupitxu, Alegitik Langaurrera igotzen den bideetariko bat da, alboan errekatxo polit bat du eta gaur egun, biologoei kontsultatu gabeko obrengatik, lokazti handi bat bihurtu dena. Txupitxun eta gure eskualdean ugaria omen zen errekako karramarroa, nahiko zaila omen zen ehizatzen, baina tomatearekin oso ona geratzen omen zen afaltzeko.

Beranduagoko hamarkadetan ordea, gainbehera egin zuen karramarro xarmangarri honek, diotenez Karramarro Amerikarra, Procambarus cklarkii, gure erreketan sartu zelako izan omen zen. Karramarro Amerikarra, handiagoa eta jatun hobea omen zen eta erreketako karramarroaren arrautzak jaten omen zituen, gainera, Karramarro Amerikarrak Aphanomyces astaci zeritzon onddo bat ekarri omen zuen bere barrenean, non onddo honek, milaka erreketako karramarro gaixotu eta hil omen zituen. Karramarro Amerikarrari asko atsegin zitzaion urazpian habia egitea eta ibai azpiko lur eta lokatz mordoa arretzen zuen eta hau guztia gutxi balitz, baratzak erasotzen omen zituen eta bertako barazkiak jan… ez zen makala lehengusu amerikanoa!

Baina biologoa naizenez eta biologooi asko atsegin zaigunez gauzei lauzpabost buelta ematea, goazen erreketako karramarro maitearen desagerpenari buelta batzuk ematera. Izan ere erreza baita Ameriketako karramarroari soilik errua botatzea geure buruari bota aurretik.

Lehenik eta behin ulertu behar duguna, Ameriketako Karramarroa geuk ekarri genuela haztegietan hazi eta komertzializatzeo, maskota moduan ere erabili omen zen, baita arrantzarako amu bezala.

Baita ere esan, Ameriketako karramarroa etorri aurretik ere, gure erreketako karramarro maitea jada gainbeheran zegoela arrazoi ezberdinengatik, garrantzitsuena, betikoa: bere bizitokien edo habitat-en galeragatik. Pentsa ezazue, 1980.go hamarkadan, Tolosaldean industrializazio sakon batean sartuta geundela eta ibai eta errekak izan zirela industria hauek botatako zikinkeria xurgatzen zuten lehenengoak.

Beste arrazoi bat, errekako karramarroa tomatearekin jatea da, inongo kontrolik gabe bizidun bat ehizatzen bada, bere populazioak ziztu bizian egiten du gainbehera. Azkenik, Karramarro Amerikarrak ere kulpa handia izan zuen eta berak ekarritako onddo madarikatuak, baina betikoa, Karramarro Amerikarra ez zen Ameriketatik bera bakarrik etorri.

Kaltea egina dago, orain kaltea konpontzea falta zaigu, nahiz eta Txupitxuko obrak ikusita… konpontzeko asmo handirik ez den ikusten. Inork kalte hau konpontzen hasi nahi badu bere kasa, egin dezala edo antola ditzala bere herrian erreketan zeharreko txangoak ea erreketako karramarroa edo amerikarra topatzen duen, izan ere, oso gutxi baitakigu animalia honen bizitokiei buruz, informazio oro oso baliagarria izango da. Arrantzalea bazara eta arrantzan erreketako karramarroa dagoen lekuan bazabiltza, amu, pisu eta pitak esteriliza itzazu beste erreka batera joan aurretik, honela onddoa zabaltzea eragotziko duzu. Guraso edo irakasle bazara, kontatu etxean eta ikastetxean karramarro hauen istorioak, jakin dezatela gure txikiek, animalia gorri eta itsusi honek ere bere lekutxoa duela gure ingurunean.

Bioaniztasunetik.com-ek bizidunez beteriko 2012 bikain bat opa dizue, mila esker urte bat gehiago hitz hauen bestaldean egoteagatik!!!

 

Abendua 20, 2011

TXORI EUSKALDUNAK

Posted by johan under Hegaztiak/Aves, HITZA
Leave a Comment 

Tolosaldeako eta Leitzaldeako HITZA 2011ko Abenduaren 20ean

Euskara benetan hizkuntza harrigarria dela ezin uka, nahiz eta urteak eman berau hitzegiten, noizean behin bere sekretu txikiren bat erakusten digu. Neure bizi guztirako ikasketa hauetan zehar, txorien euskal izenen sekretu bat jakin nuen orain urte asko, eta zin egin nuen noizbait egunkari batean zutabe bat idaztera iristen banintzan, sekretutxo hau irakurleekin partekatu nuela, eta hona hemen euskarararen sekretu edo xelebrekeria bat.
Etxeko balkoira irteten garenean oso arrunta da zozo bat inguruan zalapartaka ikustea, zozo emea kolore marroi arruntekoa den heinean, arra guztiz beltza eta moko laranja bizikoa da. Txolarre edo torrotxoriarekin batera, zozoa hegazti kaletarra bihurtu zaigu azken hamarkada hauetan, beraz bere kantua entzuteko ez dago inora joan beharik. Zozoaren kantua “xo-xo-xo..!!” modukoa da, zein kasualitate eta euskaldunok “Xoxoa” deitzen diogu txori honi.
Bada beste hegazti txiki bat Pitxartxar arrunta deritzona, gazteleraz agian “Taravilla común” izenenez ezagutuko duzuena. Txori txikia da, ibai edo lakuen inguruan aurkitzen da, batez ere sastrakak edo zuhaiskak dauden lekuetan egiten du habia. Espezie honetan ere emea marroi kolore arruntekoa da baina arrak buru beltza du eta lepoaldea lerro zuri batez apaindurik dauka, bularraldea berriz marroi bizia delarik. Pitxartxar arruntaren kantua nahiko berezia da, “Piiii!!” luze eta fin baten ostean, bi aldiz “txar-txar!” lehor bat egiten du, bai… Pitxartxar arruntak, “Piiii-txar-txar!” egiten du.
Baso batetik bagoaz ixiltasunean, inguruari belarria ipinita eta “Ikusi mendizaleak” kantatu gabe, zuhaitz adarretik barrena zein sastraketan txori txiki luzanga bat topatu ahal dugu. Marroi-berdea du buru eta bizkar gaina, baina laranja-horizka bular eta lepoa, intsektu jalea da eta ehizatzera doan zakur baten jarrera dauka, segundu batean hegaldi bizkor batean habiatzeko prest. Txori hau gazteleraz “Mosquitero común” deritzo, baina euskaldunok Txioa deitzen diogu eta txori honek “Txiiiio-txiiiiio!” egiten du.

Igande arratsalde batez, etxeko sofan urrengo egunean lanera joan behar dugula pentsatzeari utzi eta Txingudi inguruko hezeguneetara bagoaz, txori euskalduna bat topa dezakegu hemen ere, gazteleraz “Zarapito” deitzen zaio, baina euskaraz izen politagoa du: Kurlintxa. Kurlintxak marroi kolorekoa du bizkarra, zurizta sabelaldea, moko luzea eta mehea beherantza okertua. Kurlintxak ere badaki euskaraz, bere kantua: “Kur-liiiii!!!” moduko bat baita.

Azken adibidea agian ezagunena dugu eta ez dauka azalpen askoren beharrik: nola egiten Kukuak?

Baina gure hizkuntza maiteak baditu akatsak ere, batez ere hegaztien itxurarekin. Beltxarga arrunta ez da beltza, zuria baizik. Uroilo arrunta uretan ibiltzen den arren ez dauka oiloarekin zerikusirik eta Kaio-hankahoriaren hankak, laranjak dira.

Ala ere, Kopeta zuriak, kopeta zuria dauka, Antxeta moko-gorriak moko gorri-gorria du, Arrano beltza oso iluna da, Mokokerrak oso moko okerra du eta moko zabala Mokozabalak. Arrano sugezalea sarritan ikusi da suge bat ahoan duela, Apo-hontzak berriz zapo zahar baten aurpegia du, Basoilo arrunta basoan bizi da eta Murgil-handia oso murgilari ona da. Harkaitz zozo gorria, harkaitzetan bizi den zozo baten antzeko hegazti gorria da, Ur zozoa Oria ibaiko uretan ikusi daiteke arrantzan eta Buztanikara zuriak buztana beti dar-darka dauka.

Ikusten duzuenez, euskaldunak eta txorien arteko erlazioa oso estua izan da beti, honen lekuko dira txori euskaldun guztiak. Adibide gehiagorik baduzue eskertuko nizueke idaztea bioaniztasunetik@hotmail.com edo bioaniztasunetik.com-era eta ez izan bildurrik prismatiko batzuk eta hegaztien gida bat olentzerori eskatzeko, “biologo zoroen tramankulu” hauek papina batek baino gehiago irauten dute, merkeagoak dira eta ikasteko balio diete gure txikiei.

 

Abendua 7, 2011

SEXUA

Posted by johan under HITZA | Etiketak: , , |
Leave a Comment 

HITZA, 2011ko Abenduaren 6ean

Ez, ez duzue titulua gaizki irakurri eta biologo xume hau ez oraindik guztiz zoratu, gaurko zutabe honetan sexuaz arituko gara eta inongo arazorik baduzue, orain da garaia irakurketari uzteko. Ala ere, sexuari beste ikuspuntu bat gehitu nahi badiozue, jarraitu irakurtzen, pena merzi du eta!
Pulpitutik nahi duenak nahi duena predikatuko du baina bizidunen helburu nagusia ugaltzea da eta hau sexu bidez egiten da gehienetan. Beraz, hainbat siniskeriek sexua baztertuta duten arren, sexua oso garrantzitsua izan da eta izango da bizidunen historian, hau ez dela horrela frogatzen duena, etor dadila niregana. Baina zertarako sexua? Ez ote dago ugaltzeko beste modurik?

Bai, bizidun bat sexurik gabe ugaldu daiteke lasai asko, baina hau soilik bizidun batzuk egiten dute: bakteriek, uretako esponjek, zenbait itsas izarrek, anemona batzuk, landareek… baina hauek ere ahal badute sexu bidez ugaltzeko gai ere badira, ez dira inozoak!

Izan ere, sexu bidez ugaltzeak abantaila bat ematen du, gurasoen ezaugarriak konbinatu egiten direla. Sexurik gabe ugaltzen denak, bere buruaren kopia kloniko bat egiten du, hau ez da txarra, baina izaki guztiak berdin berdinak izango den populazio bat sortzen da. Ingurunean aldaketa kaltegarri bat izaten bada, ale bat aldaketa hauekiko sentikorra bada eta hiltzen bada, goiz edo berandu ale guztiak daude heriotzera kondenatuak, berdin berdinak baitira!

Hobea da populazioan izaki barietate bat izatea, honela inguruko aldaketei aurre egiteko ezaugarriak dituzten aleak egongo dira tartean, hauek bizirik jarraituko dute eta populazioa ez da desagertuko. Populazio anitza populazio indartsua da!

Ala ere zuetako batek sexurik gabe ugaldtzeko gogoai badu, lehenik eta behin asko jan behar du, bere pisua bikoiztu eta bapatean bi izakitan banatuko da. Esan behar da, gizakiek ez dutela hau egiteo gaitasunik, baina bakteriak adibidez oso habilak dira honetan, horregatik zabaltzen dira ahin erraz hauek sortutako infekzioak eta gaixotasunak.

Sexua bidez ugaltzeko berriz, beharrezkoena ugalketa-zelulak sortzea da, arren kasuan espermatozoideak dira eta obuluak emen kasuan. Ostean zelula hauek elkartu egin behar dira eta honek arazo bat baino gehiago ekartzen du. Hasierako bizidunak itsastarrak zirenez erraza zen ugal zelulak elkartzea, itsasora isurtzea nahikoa zen eta ur korronteen laguntzaz espermatozoideak eta obuluak beren kasa elkartzen ziren. Hau egiteko ordea emeek eta arrek aldi berean bota behar zituzten ugal zelulak, honek esan nahi du, aurrez mezu kimikoren bat bidali behar zietela elkarri: norbera bere lekuetara… prest… orain!

Lurra konkistatzean etorri ziren komeriak, ugal zelulak ezin baitziren airera askatu eta horretarako barne-ernalketa deritzoguna sortu zen. Arrek emea “kobentzitu” ostean beren espermatozoideak emearen barruan isurtzen zituen eta espermatozoide azkar hauek obulurantza joaten ziren zoroen modura elkarri ukondokoak emanez, ze erremedio!

Landareek adibidez, animaliok ez bezala, beren ugal zelulak airera askatzeko gaitasuna lortu zuten lorearen bidez, arrek bertatik esporak jaurtikitzen dituzte, haizearen edo animali baten laguntza espora hauek emearen loreetara barreiatzen dira eta bertan hazia sortuko da. Ikusten duzue sexuak joku handia eman duela bizidunetan, nahi duenak nahi duena esango duen arren, gure historiaren orrialdeak sexuaren hitzez daude idatziak.

Bukatzeko, blogsoviet.com-eko jendearen laguntzari esker bioaniztasunetik.com sortu dugula iragarri nahi dizuet, bisita gaitzazue, HITZAko artikuluez gain informazio gehiagarri ugari baituzue eta bestela betikoa zuzendbidean gaude: bioaniztasunetik@hotmail.com.

 

Azaroa 23, 2011

UDAZKENAREN ZAINDARIAK

Posted by johan under HITZA
[3] Comments 

HITZA 2011ko Azaroaren 22an

Udazkenak gure basoetan bere etorrera hotz eta haizetsua egiten duenean, Euskal Herriko basoetan zehar bizidun xelebreak hasten dira mugimenduan. Sarritan topatu izan dut izaki hauetako bat baino gehiago Langaurreko basoetan zehar. Izaki hauek bi hanka dituzte eta zutik ibiltzen diren arren beraien jarrera beherantza okertua da, lurrean zerbaiten bila bazebiltzan bezala. Hau gutxi balitz, bi esku dituzte, batean urritz makil bat daramate eta bestean saski bat.

Izaki bitxi hauei bilogook peretxikozale deritzogu eta beraien udazkeneko helburua, saskia perretxikoz bete, hauek gertueneko tabernan erakutsi eta beren elkartean tortilla baten barruan jatea da. Baina zer ote dute berezia perretxikoek gure basoak perretxikozaleez gainezka egoteko?

Perretxikozaleen erlijoa diren perretxikoak, ez dira animaliak, ezta landareak ere, perretxikoak onddoen fruituak dira eta onddoak bizidunen erreinu aparte bat da. Basoetan onddoa lurpean, zuhaitzen barruan edo hildako animalien barrenean hazten da eta udazken edo udaberrian, sagarrondo baten antzera, bere fruitua ematen du: perretxikoa. Halako onddoa halako perretxikoa, batzuk jangarriak, asko beherako eragileak eta gutxi batzuk hilgarriak edo behin soilik jan ahal direnak. Perretxiko honek, barruan onddoaren “haziak” ditu eta haizearen bidez hegan joaten dira beste ingurune bat kolonizatuz.

Beraz, perretxikoak onddoaren zati “jangarria” besterik ez da eta onddoaren gorputza izkutuan egoten da, leku humeletan beti. Gorputz hauskorra du, hari itxurakoa, baina oso azkar hazten dena. Hazkuntza erradiala du, hau da, puntu zentral batetik kanporantza norabide guztietan hazten da zirkulu baten itxura hartuz. Bere fruituak, perretxikoak, garatzeko garaia heltzean, zirkuluaren ertzeko harizpiak elkar borobiltzen eta lotzen dira eta lurraren gainetik lotsati agertzen dira perretxiko baten formarekin, horregatik, perretxiko bat agertzen denean, inguruan begiratzea komeni da, agian perretxikozalearen azpian onddoaren gorputza dago eta urrutira gabe beste perretxiko bat garatu du, sagarrondo batek sagar ugari garatzen dituen bezala. Hau perretxikozaleen bibliaren bigarren pasartean idatzia dago.

Hala ere, perretxikoek badute morbo edo grazia apur bat, aditu handienek ere ez baitakite non eta noiz agertuko diren, ilargi beteak eragina omen du, baita udazkeneako lehen igandeko euriak ere, nor daki! Agian onddoak guri barrezka ari zaizkigu lurpetik.

Gogoratzen naiz Superperretxikozale batek nola 40 kg perretxiko bildu omen zituen eta beste Ultraperretxikozale batek berriz autotik atera gabe ba omen daki perretxikoak non dauden usainagatik. Zer gertatuko ote litzateke bi superheroi hauek perretxikoetara bikotean joango balira?

Perretxikozaleen inbasioak hasten direnean, gure herriko autoritateak eta sheriff-ak kezkati ipintzen omen dira: antxoak “paro biologikoa” deritzona badu… zergatik ez perretxikoek? Ez ote dira perretxikoak gure basoetatik desagertuko? Biologo xume honek beste galdera batekin erantzuten du: sagarrondo bati sagarrak urtero kentzen badizkiogu, utziko ote du sagarrak emateari?

Zaindu ditzagun gure basoak, utzi dezagun basoetan egur hila, errespeta dezagun bertako fauna, erabil ditzagun perretxikoetarako saskiak eta onddoek beren fruituak ematen jarraituko dute eta guk perretxikozale baten perretxikoen zain jarraituko dugu zartagia eta arrautzak prestatuta, beti ere mail honetan bioaniztasunetik@hotmail.com. On egin!!!!

 

Martxoa 29, 2011

BIOMATEMATIKA/BIOMATEMATICA

Posted by johan under Dibulgatzen/Divulgando, Fauna, Flora
Leave a Comment 

BIOMATEMATIKA

Bizitza eta matematika oso lotuta dauden bi kontzeptu dira.

Nere irakasle batek zioen bezala: “bizitza kimika da, kimika fisika da eta fisika matematika da”.

Unibertsoa formula baten bidez deskribatzen ari garenean, zenbait zenbaki konstante aurkitzen ditugu, non, berauek gabe formula batek ez duen zentzurik. Hautarikoak dugu PI zenbakiak (3.1416….), beste planeta batean izaiki adimendunik bada, ziur zenbaki hau aurkitu duela! Ala ere, bizidunekin erlazio zuzena duen zenbaki konstatntea bat “urrezko zenbakia” edo FI deritzoa da, bere balioa 1.618… da eta naturan behin eta berriz agertzen den zenbaki konstantea da.

Adibidez, neur ezazu zure altuera, gero zure zilborretik lurrerainoko diztantzia. Zatitu ezazu zure altuera, zilborretik lurrerainoko diztantziarekin. Gutxi gora behera FI zenbakia aterako zaizu. Zati ezazu orain gerriaren altuera, belaunaren altuerarekin, FI zenbakia.

Landareek ere beraien hostoak helize bat bailizen sortzen dituzte zurtoinean zehar, helize horren bira bakoitzak FI balioa omen du, baita ere erlauntzian erleen abaraskak osatzeko moduak ere.

Ez al da harrigarria?

BIOMATEMATICA

Los seres vivos y las matemáticas están mucho más unidos de lo que imaginamos.

Un profesor mio, me decía: “La vida es química, la química es física, y la física es matemática”.

Cuando describimos el universo con fórmulas, nos encontramos con unos números que están presentes, les llamamos constantes y hay una gran variedad de ellos. Sin esos números nuestras fórmulas pierden toda su lógica.
Uno de estos números es el famoso PI (3.1416…), que si existe una vida inteligente avanzada en otros planetas, seguramente ya habrán utilizado este número para sus cálculos. Pero entre estos números tan fascinantes, hay uno que tiene una relación directa con los seres vivos, hablamos del número FI, 1.618…

Si medimos nuestra altura en centímetros y la dividimos con nuestra altura del ombligo respecto al suelo, nos saldrá el número FI. Ocurre lo mismo dividiendo la altura de l acintura con la altura de las rodillas.

Las plantas organizan sus hojas en forma de hélice siguiendo un ángulo de FI, también los panales de las abejas se organizan en torno al FI.

Fascinante, ¿verdad?

 

Otsaila 2, 2011

MARSUPIALAK/MARSUPIALES

Posted by johan under Fauna
Leave a Comment 

MARTSUPIALAK

Lehenik eta behin barkamena eskatu ene irakurle fidelei, izan ere, nahiko baztertua eduki baitut ene bloga.

Lapsus hau igaro ostean, goazen lanari ekitera, eta nola ekin ahal den ondoen? Ba benetan xelebreak diren ugaztunetaz idatziz, MARSUPIALETAz, hauen artean daude: koala, kanguru, tasmaniako deabrua…

Marsupialak Australia eta Zelanda Berria aldean dauden ugaztun nahiko bereziak dira. Zu eta neu bezalako ugaztunak diren arren (iledunak, esnea ekoitzen dute…) bada beraien kumeen hazkuntzan gurean ikusten ez den zerbait.

Marsupialak ez garen ugaztunak PLAZENTARIOAK gara. Fetoak ginenean amaren barruan igaro genituen 9-12 hilabete (espeziearen arabera), bertan amari elikagaiak lapurtzen genizkion PLAZENTA izenenko ehun batetik, geure eta amaren odolak kontaktu zuzenean ipiniz. Ostean jaio egin ginen eta prest geuden geure amaren tititik (edo UGATZETATIK, hortik izena) esne preziatua edateko, plazenta albo batera utziz.

Marsupialek ordea ez dute plazentarik. Eta nola lortzen dute berien fetoek elikagaiak? Fetoa sortu eta lasterrera ointxo eta eskutxo batzuk garatzen ditu eta hilabete oso gutxirekin amaren barrutik irten egiten da, sabeleko ileari heldu eta benetan arriskutsua den eskalada bat egiten du, amaren gorputzetik gora amaren POLTSA MARTSUPIALera, hemen esnea emango dien titiari gogor eutsiko die hazi arte.


Irudia: poltsa marsupial batean fetoak titiari loturik (www.cricyt.edu.a)

Imagina ezazue zentimetro gutxiko, begi eta ile gabeko izakitxoa, bere amaren sabeletik gora eskalada bertikal hortan, zentimetro ugarira dagoen poltsa martsupilaren bila itzulerarik gabeko bidaia luze batean eta amak ezin ezer egin!

Zenbait martsupiletan hazi ostean kumea poltsatik aterako da bere bizitza askea egitera, kanguruen kasuan ordea, kumea urte betetik gora egoten da amaren poltsa martsupialean.

MARSUPIALES

Primero pedir perdón a tod@s mis fieles lectores/as por estar tanto tiempo sin publicar.

pasado este lapsus temporal, empezaremos la nueva temporada con un gran tema: MARSUPIALES. Que entre llos están: koala, kanguro, el diablo de Tasmania…

En general los Marsupiales se encuentran en Australia y Nueva Zelanda y aunque son mamíferos como tú o como yo (tienen pelo, maman leche materna…) son un poco especiales en cuanto al desarrollo fetal.

Los mamíferos que no son marsupiales, los PLACENTARIOS como nosotros, el feto se desarrolla en el vientre materno durante 9-12 meses (según la especie) alimentándose de la madre mediante la PLACENTA y el cordón umbilical. Tras ese período el feto nace totalmente desarrollado y empieza a mamar de su madre fuera del útero.

Los marsupilaes carecen de la placenta ¿y como se alimenta el feto?. El feto con escasas semanas, desarrolla unas patitas y unas manos y sale del útero para escalar (agarrándose a los pelos) el vientre de la madre hasta llegar a la BOLSA MARSUPIAL donde encuentra la teta y empieza a mamar hasta que acabe su desarrollo. Luego puede que salga de la bolsa para vivir libremente o como en caso de los canguros, puede que esté cómodamente en la bolsa unos años más saliendo ocasionalmente.

Imaginaos el diminuto feto sin desarrollar escalando el vientre materno en busca de la bolsa en una escalada sin retorno y llena de riesgos mientras que la madre no puede hacer nada sino esperar.

 

Abendua 6, 2010

IZARREN HAUTSA/POLVO DE ESTRELLAS

Posted by johan under Bideoak/Videos, Dibulgatzen/Divulgando
1 Comment 

IZARREN HAUTSA

Bada euskal kantu famatu bat, non, lur-planetako lehen bizidunen sorrerari azalpen xume bat ematen diona esaldi batean.
“Izarren hautsa, egun batetan, bilakatu zen bizigai, hauts hartatik uste gabean, noizbait giñaden gu ernai”

Bada teoria bat “Panspermiaren teoria“, non, lur-planetako lehen bizidunak, asteroide (izarren hautsa) batean iritxi zirela esaten duena.

http://www.youtube.com/watch?v=e-clfjktOVI

POLVO DE ESTRELLAS

Existe una canción vasca, que con una simple frase nos dá una explicación sobre el origen de la vida en la tierra.
“Un dia, el polvo de estrellas, se volvió en vida, y de esa vida fuimos creados en algún día”

Hay una teoría, la teoría de la Panspermia, que dice que la vida de la Tierra se formó por la colisión de un asterouide que tenía vida en su interior.

http://www.youtube.com/watch?v=e-clfjktOVI

 

Hurrengo orrialdea »