Maiatza 4, 2012

AMA

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Tolosaldeako HITZA, 2012ko Maizatren 1ean

Bada bizidunen historian protagonista bat biologiako liburu oso gutxitan agertzen dena. Protagonista honek milioika urte daramatza lur planetan eta berau gabe ez litzateke bizidunik egongo gure lur planeta maite honetan. Are gehiago, beste planetetan bizidunik bada, protagonista hau ere bertan egongo da. Protagonista hau “ama” izenez ezagutzen dugu eta gaurkoan, beraiei eskeiniko diegu zutabe xume hau.

           Bizidunak planeta hau zapaldu zuten lehen alditik, hor zegoen ama bat. Noski, ama honek ez zien lehen bizidunei ohea egiteko esaten edo tupper-etan hurrengo egunerako janaria prestatzen. Lehen ama hau borobila zen, itsaso zabal eta epel batean bizi zen bera bakarrik. Egun batean, izugarrizko esfortzu bat eginez, bitan zatitu zen eta ostean beste bitan eta beste bitan… itsaso zabal eta epel hura milioika kumetxoz betez.
Milioika urteren ostean, ama hauek arrautza asmatu zuten eta ehunka arrautza askatzen zituzten itsaso zabalean. Arrautza hauetako bat edo bi agian ama izatera iritsiko ziren eta ama berri hauek berriro arrautza gehiago errungo zituzten beste milioika urtetan zehar…
Itsaso hutsez betetako planeta hartan lehen lur lehorra agertu zenean, amak ere bertan egon ziren. Lur lehorra konkistatu zuten lehen amek oskol gogorreko lurreko arrautzak asmatu zituzten, arrautza hauek habi erosoetan gordetzen zituzten eta amek bizia ematen zuten beraiek babesteko. Baina behin errun ostean, kumeak ihes egiten zuten habiatik eta jada amak ez zeukan betebeharrik hurrengo kumaldi arte.

Benetako amen erreboluzioa ordea animalia plazentarioekin iritsi zen, izenak dioen bezala ama hauek plazenta izeneko egitura bat asmatu zuten. Plazenta honekin jada ez zegoen arrautzak zaindu beharrik, kumeak amaren barrua joaten baitziren jaiotze egunerarte. Jaio ostean kume hauek beraien kasa bizitzen ziren… amek, ugatzak edo titiak asmatu zituzten arte.

Ugaztun amak izan ziren asmakizun honen egileak, ugatza edo titiekin, kumeak ez zeukan bere kasa bizitzeko presarik, amak ematen baitzion elikagaia bere gorputzetik. Modu honetara, kumea garapen gutxiagorekin jaio ahal zen eta ongi garatu arte amarekin bizi ahal zen bere ugatzetako esne elikagarria edanez.

Milioika urteren ostean ugaztunok amaren barruan garatzen jarraitzen dugu, jaio ostean amaren esneaz elikatzen gara, urte askotan zehar amak emandako diruarekin bizi gara eta behin etxetik alde egiten dugunean amaren janariarekin amesten dugu gauero.

Ala ere, ba omen dira ama “gaiztoak”. Armiarma espezie batzuetan, armiarma amak kumeak gainean eramaten ditu eta hauetako bat erortzen bada, duda gutxi eginda irensten omen du. Laborategiko xaguek ere beraien kumeak jateko joera omen dute eta zooetako gorila amek sarritan kumetxo jaioberriak zapaldu eta ito egiten omen dituzte.

Armiarma amak, ama txarrak ote dira ba? Agian ez al dugu pentsatu behar armiarma espezie horrek gerturako ikuspena nahiko murritza duela eta erortzen zaizkion kumeak, intsektu batekin nahastu eta jan egiten dituela? Laborategiko xaguak ere ama malatzurrak ote dira ba? Ez al da egia, laborategiko xaguak beraien bizitza osoa kaiola baten barruan igarotzen dutela, froga ugari sufrituz egunero. Ez al ginateke gu ere zoratuko bizimodu honekin? Ez al ginateke zoratuko ere, zooko gorila ama baten antzera bizitza osoa hiru pareta eta kristal baten barruan egon ezkero?

    Eta zutabetxo hau irakurri ostean, ez al geniekegu amei urtean lauzpabost egun eskeini behar gutxienez? Zorionak zutabetxo honen atzean zaudeten ama guztiei!!!

 

Apirila 18, 2012

ARMIARMAK

Posted by johan under Fauna, HITZA
Leave a Comment 

Tolosaldeako HITZA 2012ko Apirilaren 17an

Bildur handia ematen duten xomorroak dira armiarmak, zortzi hanka dituzte, zenbait iletsuak dira eta guztiak dira oso ehiztari honak, beraz normala da bildur apur bat ematea. Ala ere, Euskal Herrian topa dezakegun armiarmarik handienak zentimetro gutxi neurtzen ditu eta zorionez ez dugu gizakiarentzat pozoin kaltegarria duen armiarmarik.
Intsektuen antza duten arren ez dira intsektuak, araknidoak baizik. Mila aldiz zutabe honetan esan dugun bezala, intsektuek sei hanka dituzte, araknidoek zortzi. Araknidoen taldean, armiarmez gain, besteak beste, eskorpioiak eta alergia ematen diguten akaro famatuak biltzen dira.
Armiarmek buru bat, gorputz bat eta ipurdi bat dute, baina buru eta gorputza oso lotuta daude eta ez dira erraz ezberdintzatzen, ipurdia bai ordea, oso ipurdi nabarmena dute. Ipurdian baitaude barne organu guztiak eta ahin beharrezkoa duten sarea egiteko organuak.
Animali guztietan bezala, armiarmak arrak eta emeak daude, baina arrak nahiko xelebreak dira, zeren ez dute zakilik. Zakilaren ordez, buru aurrean “palpo” deritzen bi hankatxo motz eta lodi dituzte, hankatxo hoiek oso sentikorrak izateaz gain, zakutxo batzuetan esperma gordetzen dute.

Zakil gabeko armiarma arrek, nahiko ugalketa traumatikoa izaten dute, espermaz betetako zakutxo hauek emearen barruan ipini behar baitituzte, zoritxarrez, emea sarritan arra baino dexente aldiz handiagoa da. Zakutxo hauek emearen barruan sartzeko metodo bat, emea janari apur batekin entretenitu ostean, ziztu bizian emearen ugal organoetara iritsi, juxtu ipurdiaren atzean, eta zakutxoa barruan sartzea da. Gero, irrintzi bat bota eta ahal den azkarren alde egitea komeni da emearen hanka artetik, emearen bazkari bihurtu baino lehen…zorionekoak armiarmak ez diren animalia arrak!!!

Espezieko emea ez bada oso handia, arraren ugalketa ez da ahin arriskutsua. Kasu honetan arrak bere sex-appeal erabilzen du emea ligatzeko. Aurrez, esperma zakutxoa lurrean uzten du, gero emeari hurbildu, aurreko hankak lazatandu eta leunki zakutxoaren gainean eramaten du emea, zakua emearen barrura sartuz. Esan behar da, edozein momentutan emeari arrak ez badio konbentzitzen, heldu eta akabatu egiten duela eta beste ar egoki batengana joango dela. Nere lagun handi batek esaten duen bezala: “Bizie gorra’ek!”

Nahiko erraza erraza da armiarma arra eta emea bereiztea, esan bezala emeak handiagoak dira eta ipurdi puztuagoa dute. Arrak txikiagoak izateaz gain, buru aurreko palpoetan dauden esperma zakutxoak ikusi ahal dira, kolore ilunekoak eta borobil formarekin.

    Sarea da armiarmak bereizten dituen beste ezaugarri bat, baina armiarma guztiek ez dute sarea egiten. Batzuk, lehoi edo marrazoak bezala, ehiztari aktiboak dira. Beraien harrapakina hatzeman, aurkitu, zelatatu eta harrapatu egiten dute, armiarma mota hauek oso begi handiak dituzte, ikusmen bikaiana dute eta harrapakinaren gainera salto egiteko gai dira. Gurean baditugu hauetako batzuk, oso txikiak dira, armiarma hauei aurrez aurre begira ipintzen bagara lau begi haundi ikusiko dizkiegu buru aurrean eta hauek inguratuz, beste lau begi txikiago. Zortzi begiekin ez da harritzekoa bista ona izatea!
Sarea egiten duten armiarmak ehiztari pasiboak dira, sare itsaskorra eraikitzen dute eta bizidun hegalari bat bertara erori arte itxoiten dute. Armiarma hauek ez dute bista oso ona, baina hanka luze eta oso sentikorra dituzte, sarean egiten den edozein mugimendu hatzemateko.

Ala ere, badaude beste modu batera ehizatzen duten armiarak, saregileak eta ehiztari aktiboak direnak aldi berean. Hauek etxetxo bat egiten dute, lurpean edo pareta bate zuloan, etxearen barrua sare eroso batekin apaintzen dute eta etxetxoaren atarian, sare oso sentikor baten alfombra bat ipintzen dute. Bere biktimak “Ongi etorri” ipintzen dion alfonbra hau zapaltzen duenean, etxetxoan dagoen armiarmak atzeman egiten du, etxetik ziztu bizian ateratzen da eta bere gonbidatua etxean sartzen du, baina ez kafetxo batera gonbidatzeko.

    Armiarmek beste lauzpabost zutabe idazteko adinako sekretuak dituzte, baina zoritxarrez zutabe xume hau bi astekoa eta orri erdikoa da. Armiarmetaz gehiago jakin nahi izan ezkero bisitatu bioaniztasunetik.com edo idatzi lasai bioaniztasunetik@hotmail.com, gainera Facebook eta Twitter-en ere bagaude eta youtube-n kanal bat ere badugu.

 

Apirila 9, 2012

AGUR ETA OHORE, EKOKULTURA

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Gipuzkoako HITZA. 2012ko Apirilaren 6ean.

Para leerlo en castellano pinchar aqui

Kazetari bat kamera eta mikrofono batekin, politikari bati inguratu zaio zuzeneko saio batean galdera bat egiteko asmoarekin. Politikari ahaltsuak, kamera eta mikrofonoari begiratu, irrifarre behartu bat bota eta ahal duen bezain aurpegi politenarekin kazetariaren galderari erantzuteko prestatzen da.

- Politikari jauna, zer iruditu zaizu Pello Perurenaren azken liburua? – galdetu dio kazetariak.

Politikariak badaki nor den Pello Perurena idazle famatua, ala ere sekula ez du bere libururrik irakurri, baina lotsa ematen dio kameren aurrean hori onartzeak eta “Oso liburu sakona, gustura irakurtzekoa!” esan eta aldendu egiten da bere euskal integritate literarioari kalterik egin gabe. Gero bulegoan sartu da eta idazkariari Pello Perurenaren libura erosteko eta bere partez irakurri eta laburpen bat mail bidez bidaltzeko eskatu dio, badaezpada ere.

Unibertso paralelo batean, kazetari bera, zuzeneko saio berean, politikari berdinari hurbildu zaio, baina galdera ezberdin bat egin dio:
- Politikari jauna, gai izango al zinateke pago bat eta haritz bat bereizten?

Politikari ahaltsuak, kazetariari harriduraz begiratzen dio eta ostean “ez daukat nere denbora honelako tontakeriekin galtzeko asmorik” dioen irrifarre batez alde egiten du inongo lotsaren arrastorik gabe eta kazetaria bertan behera utziz. Gero bulegoan sartu da eta kafetxo bat hartuz, bere lankideei kontatu die gertatutako, guztiak ados daude kazetaria nahiko xelebrea dela esanez.

Fikziozko adibide hau, benetazko adibidea izan ahalko luke gure Euskal Herri maite honetan, izan ere, gure herrian ekokultura edo ingurumenari dagokion kultura aspaldian aldendu baigenuen guregandik.

Tradizio, bertso eta txalapartaz ornitu den herri honek, lurperatu egin ditu gure arbasoek basoez, belardiez, errekez eta bizidunez zuten jakinduria. Euskaldun arraroak eta xelebreak dira ekosistema, biodibertsitatea edo ingurumena hitzak erabiltzen dituztenak, herri honek nahiago ditu, ala erakutsi digute behintzat, bertsoak, geografia eta literatura euskalduna.
Hizkuntzek, hiritartasunak, erlijio, teknologiak eta plastikak asebetetako ikastetxeetan, ikasleek ez dakite etxetik bi pausotara dituzten hegaztiak identifikatzen, baina oso ondo dakizkite Mozambikeren albotik igarotzen den ibaiaren alboko mendi guztiak, mendebaldeko euskalki guztien aditz jokuak eta eguzki sistemako planeta guztien satelite guztiak.

Eskola orduz kanpoko ekintzetan ekokulturaren ordez, kultura tradizionala da nagusi: txalaparta ikastaroak, bertso eskola, esku-pilota eta euskal dantza, garrantzi handiko ekintzak diren arren, inork ez ditu eskintzen botanika ikastaroak, intsektuen bilketak edo txango ornitologikoak. Azken hauek nonbait ez dira gure tradizioen zati.

    Tradizioen arabera beraz, gure arbasoak bertsoez elikatzen ziren, trikitixak ehizatzen zituzten eta eguna sagardoa egiten eta esku pelotan ematen zuten. Ez da tradizionala eta euskalduna, enara eta enara azpizuri bat bereizten jakitea, ez da bertokoa erbinudearen oinatzak identifikatzen jakitea edo erreka bateko arrain espezieak identifikatzea.

Ekokultura maitea, atzo zure hiletara joan ginen, ni eta beste lau “xelebre”, Aralarko pago motz baten azpian lur eman genizun, agur esan genizun, agur eta ohore. Ingurumen aisialdia negozio bihurtzen denean eta ekokultura gure ikastetxeen plangintzetan barneratzen denean, berriro etorriko gara zugana, eta zure hilkutxatik aterako zaitugu.

Triste gaude, zeren gure birramonek tripako mina kentzeko ehunka landare ezagutzen zituztelako eta gure seme alabek ez dakitelako kamomila bat zer den. Triste gaude, zeren gure birraitonek erbinude bat zer zen zekitelako eta gure seme alabek azkonarra mapatxe batekin nahasten dutelako. Gure arbasoetatik jaso genuen ekukulturaren jakinduria kate sendoa, erabat eten ote da? Ez, ez da eten!

   Gipuzkoako bi mila biztanleko herri batean, ba omen da hamar urteko mutiko bat, bere ikastetxean biodibertsitateari buruzko hitzaldi batera joan ostean, olentzerori prismatikoak eta hegaztien gida bat eskatu dizkiona. Katea ez da lodia, harizpi fina da, baina ez da eten. Euskal ekokulturari buruz gu bezelako lau xelebrek hitzegiten eta idazten jarraitzen dugun bitartean, harizpia fin honek, armiarma baten sarearen lodiera izango duen arren, ez da sekula etengo!

 

Martxoa 28, 2012

TXALBURUAK

Posted by johan under Anfibioak/Anfibios, HITZA
Leave a Comment 

Tolosaldeako eta Leitzaldeako HITZA. 2012ko Martxoaren 27an
Animali txiki hauek putzu batean ikusten ditugunean, beraien burutzarrarekin eta isatsarekin… nork esan igel eta apoen kumetxoak direla? Animaliei izenak ipini zizkion lehen euskaldunak ere ez zituen “igelkume” edo “apotxo” izenarekin bataiatu, honek ere izen propioa eman zieten: txahalburu edo zapaburuak. hau ere ohartu zen, animaliatxo hauen burua erabat ezohikoa zela…
Izan ere nahiko animalia xelebreak ditugu zapaburuak. Beraien gurasoak airea arnasten duten arren, zapaburuek uretan arnasten dute arrainak bezelaxe. Beraien gurasoek lau hanka saltari dituzten arren, zapaburuek ez dute hankarik eta isats bateko igerilari trebeak dira.
Arrautza likatsuetatik jaiotzen dira, talde handietan eta ia beti ur geldoko putzuetan. Jaiotzean belarjaleak diren arren, denbora igaro ahala haragijale bihurtzen dira eta gosea denean… elkar jateraino iristen omen dira!

 

Baina zapaburuak ez dira uretan bizitzeko jaio, zapaburuak ur ertzeetan edo orbel azpian saltoka ibiltzeko jaio dira eta jaio eta egun gutxira uretako zapaburu txikiak, lurreko izaki saltari batean eraldatzen hasten dira. Lehenik atzeko hanka lotsati batzuk agertzen dira, juxtu isatsa hasten den puntuan, ostean aurreko hankatxo bi ateratzen dira, lehenik bat eta gero bestea. Buruaren itxura borobila luzanga bihurtzen da eta igel baten forma hartzen du. Azkenik isatsa poliki poliki desagertu egiten zaio, hankak indartu egiten dira eta igel txiki bat ateratzen da putzutik.

Parrafo batean deskribatu dudan eraldaketa konplexu guzti honen mekanismoa eta funtzionamentua ikertuko balitz, agian zenbait gaixotasuni aurre egiteko sekretuak ikusiko genituzke, ez baita broma zure isatsa ahin modu perfektuan desagertu eraztea eta ezerezetik lau hanka sortzea. Baina noski, nori interesantzen zaizkio zapaburuak? Nork ordaindu behar du zapaburuak ikertzeagatik? Ongi etorriak ikerketaren puntan dagoen Euskal Herrira!

Biologo zerebroa garatu genuenok ordea, zapaburu bat ikusita ez gara lasai gelditzen, izan ere, zergatik jaiotzen da zapaburu bat igel baten arrautzetik? Zergatik ez da igeltxo txiki bat jaiotzen? Ziur nago galdera honekin hainbat irakurleen barruan astindu direla.

Kumeak eta helduak ahin ezberdinak izateak, gezurra badirudi ere, abantaila handiak ekartzen dizkie animaliei. Batetik kumeak eta helduen elikadura oso ezbedina da, zapaburu batek putzuetako algak jaten ditu, hasieran behintzat, eta igel hedu batek intsektuak jaten ditu, beraz janariarengatik ez dago belaunaldien arteko lehiarik… zapaburua intsektuak jaten hasten den arte behintzat! Gizakiok ere zapaburu baten antzera jaioko bagina, gure gurasoek ez ligukete berrogehi urterarte mantendu beharrikan!

Gainera, kumeak eta helduak leku ezberdinean bizi dira, igel edo apo heldua lurtarra den heinean, bere zapaburutxoak urtarrak dira, krudela dirudien arren, igel amak ez die kasurik egin beharrik beren kumetxoak jaiotzean eta beste igel ar dotore baten bila joateko aukera daukate. Munduko amarik hoberenak zu eta ni bezalako ugaztunenak dira, zelako zortea daukagun!

Gaurtik aurrera zapaburuei beste begi batzuekin begiratuko diozuenez, esan zapaburu mota ezberdinak daudela, apo edo igel mota bakoitzak bere zapaburutxoa baitu, ala ere, oso trebea izan behar da zapaburu bat ikusi eta zein apo edo igel motarena den jakiteko, batez ere jaio berriak diren zapaburuekin.

Azkenik esan, gure zapaburutxo maiteak, beste animalia askoren dietan oso hoikoak direla, izan ere bigunak dira, proteina ugari dute, putzua apur bat lehortzen bazaie erraz harrapatu ahal dira eta zihur zapore oso ona dutela.

Zapaburu, txahalburu, apaburu eta bestelako bizidunak gustuko badituzue, egin bisita bat bioaniztasunetik.com-era, Facebook edo Twitter-eko orrira, bestela idatzi lasai bioaniztasunetik@hotmail.com eta proposatu gai berriak.

 

Martxoa 18, 2012

BIOLOGOA NAIZ ETA ARRO NAGO

Posted by johan under Gipuzkoako HITZA
Leave a Comment 

Gipuzkoako HITZA 2011ko Urriaren 28an

1990. hamarkadan, ingeniariak eta tornulariak modan zeuden hamarkada oparo hartan, biologia ikastea erabaki genuen. Batzuek, kuriositatez galdetzen ziguten: “Biologia? Ta hoi ze krixto dek?”, beste batzuk iritzi kritikoa zeukaten gure aukerekiko: “Motel, motel… egin ezak lehen mailako modulu bat, segituan hasten omen dituk lanean eta!”, eta beste batzuk etorkizuna aurresaten zieten kristalezko bola magiko bat zeukaten etxeko garajean: “Ingeniari egin ezak! Hor zegok etorkizuna!”. Gorrarena egin eta unibertsitatean Biologia karrera hasi genuen.
Hasitakoen laurdenak amaitu genuen, horrelakoxea da biologiaren aizkora zorrotza. Bagenekien etorkizun gogorra izango genuela, ez genuela gure lagun ingenieroen lan eskeintza berdina izango eta askok supermerkatuetan edo tabernetan amaituko genuela, baina biologo egin ginen.
Gutako askok master bat egin genuen eta hainbat arlotan espezializatu ginen, batzuk onddoetan ziren adituak, besteak landareetan, besteak intsektuetan, hegaztietan… burmuin gazteak borborka zeuden unibertsitate zahar hartako pasiluetan. Urteak igaro dira eta burmuin gazteak borborka jarraitzen dute, baina agian beste zerbait gehiago merezi dute.
Eneritz igelak babesteko programa batean ari da lanean, hilean 500 euroko soldata du eta egunean 8 ordutik gora sartzen ditu. Putzu bateko igel populazioa ikertzen zegoela, gizon batek ea hori egiteagatik ordaintzen al zioten galdetu zion, Eneritzek baietz esan zion eta gizonak  “dirua non gastatu ez dakite!” erantzunda utzi zuen. Gizon hark gertakari hau tabernan kontatuko du asteburuko futbol partidua ikusiz, baina inoiz ez da kezatuko baloi ostikalariek duten soldataz, izan ere, baloi ostikalariek gizartearen alde eta inguruaren mesedetan lan asko egiten baitute.
Jokinek suerte handia izan du, 6 hilabeteko kontratua du, Aralarren pago motzak aztertzen ari da, mila eurora ez da iristen bere soldata eta egunero (igandeak barne) Aralarren dabil gora eta behera pagoak neurtuz. Ostean txosten bat idatziko du eta lana agindu zion funtzionarioari emango dio, funtzionarioak begirada azkar bat botako dio txostenari, “bale, oso ondo” eta Jokinen hilabeteetako lana karpeta batean ahaztuko du. Jokinek lortutako datu interesgarriak eta proposatutako neurriek ez diote axola, hemen axola duena Europatik jaso duen diru laguntzarekin txostena osatzea eta firmatxo bat botatzea da.
Amaiak programa informatiko batekin basoen garapena aztertzen daki, badaki noiz eta nola errekuperatu ahal ditugun aspaldian pinu landaketez ordezkatu genituen bertako baso mixtoak. Baina Amaia, Donostiako auzo txiki batean gurasoen arrandegian dago lanean asteartetik larunbatera, sei terdietatik hiruretara. Eguerdiko legatza saldu dizun neska beltzaran hura, biologiari aplikaturiko informatikan aditua da… baina arraina saltzen du, arraina oso ona den arren gure osasunerako.
Ikerrek Euskal Herritik Zeelanda Berrira alde egin zuen, bertan armiarmak aztertzen ari da, hilean soldata ona dauka, fama handiko bilogoa bihurtu da eta etxetxo bat ere erosi du. Baina Ikerrek herri miñ handian dauka, orain sei urte itzuli nahi zuen Euskal Herrira, baina ez da itzuli, ez baitu lanik gabe egon nahi, gauzak aldatuko direla pentsatzen du eta ahopeka euskal kantu bat abestuz, lanera doa.

Bagenekien gure etorkizuna gogorra izango zela, baina biologo egin ginen… ostean krisia etorri zen. Baina kafeak zerbitzatzen egon behar badut ere… gaur goizean hamar txori mota identifikatu ditut Oria ibaiean, lau zientzia artikulu irakurri ditut, gurasoei ekosistema bat zer den azaldu diet eta Darwin-en teoriak kritikatu ditut, izan ere, biologoa naiz eta arro nago.

 

 

Martxoa 14, 2012

HEGAL EGITEN…

Posted by johan under Fauna, HITZA
Leave a Comment 

Tolosaldeako HITZA 2012ko Martxoaren 14ean

Gizakiok beti nahi izan dugu hegan egin, zuetako nork ez du amestu inoiz hegan dabilela? Ziurrenik, hegan egitea izango da askatasuna hitzaren sinonimorik egokiena. Baina zoritxarrez zu eta ni Lur plantea maite honi itxatxita gaude, ez daukagu hegalik eta beraz, hegan egitea beste bizidun hegalariei utzi beharko diegu oraingoz.

Bizidun hegalaria esaten dudanean zihur zuen burura txorien irudia datorrela, baina badira hegan egitea lehen mailara eraman duten beste bizidun batzuk eta ez dira hegaztiak. Bizidun hauek oso txikiak dira, sei hanka eta lau hegal dituzte eta ez dute gizakiarengan estima askorik, bizidun hauek intsektuak dira eta hegaztiek beren lehen lumak garatzen hasi aurretik, xomorro hauek jada nagusi ziren hegan egitearen artean.

Izan ere, hegan egiteak bizidunei abantaila handiak ematen dizkie, distantzia haundietan zehar mugitu ahal dira beraien bizilekua eta elikatzeko aukerak handituz, harrapari lurtarretatik ihes egin ahal dute, barrera naturalak, adibidez mendiak, gainetik pasa ahal dituzte… milaka abantaila, beraz, ez da harritzekoa bizidun orok hegan egin nahi izatea!

Bizidun mota ezberdinen istorian zehar hegan egiteko saiakera ugari eman ziren, intsektuez gain narraztiek, hegaztiek, ugaztunek eta zenbait arrainek ere hegan egin dute. Baina, narrazti hegalariak, dinosauroak, aspaldi desagertu ziren gure artetik. Ugaztun hegalari talde bat dugu soilik gaur egun, saguzarrak, eta arrain hegalari talde bat badagoen arren, hegalariak baino gehiago, planeatzaileak dira, uraren gainetik salto egin eta aldi batez airen mugitzen direlarik. Beraz saiakera ugariren ostean, hegazti eta intsektuek soilik lortu dute hegalari hoberenen titulua. Zergatik ote?

Hegan egiteko nahita nahiezkoa da hegalak izatea, hegalak egitura oso handiak dira, airea beraien azpian hartu, astindu eta biziduna lurretik altxatzeko. Hegalen lana errazteko, komeni da biziduna arina eta txikia izatea, hegalak zabalak edukitzea eta bularrean oso muskulu indartsuak izatea. Hau guztia edukita ere, kontutan izan hegan egiteak kostu energetiko oso haundia eskatzen duela eta behin eta berriz esaten dudan bezala, bizidunek ez dute ezer alferrik galtzen inoiz. Gure ekonomialariek bizidunengatik ikasiko balute, agian horrenbeste diru ez lukete alferrik galduko.

Imagina dezagun bi metroko arrano beltza, hegal erraldoiak ditu, muskulu indartsuak dauzka bularrean, baina tamaina oso handia dauka, hegan egiteko arazoa! Baina arrano beltzak tamainu handia duen arren pisua ez du horenbestekoa, izan ere bere hezurren barnean airea gordetzen baitu, autoaren gurpilak bezala, eta honela bere pisua arindu egiten du. Hau da hegaztien hegaldiaren sekretua, handiak izatea ahalbidetzen die, baina pisu arina edukiz. Honi gehitu behar zaio, aire korronteak sentitu eta erabiltzeko gai direla, modu honetara hegalei gutxiago eraginez energia ugari aurrezten dute.

Intsektuak txikiak direnez, hegan egitea ez zaie hegaztiei bezain garesti ateratzen, gainera, hegan egiteko modu eta estilo ugari garatu dituzte, lauzpa bost zutabe beharko nituzte guztiak azaltzeko!

Narrazti hegalariak bazeuden orain milioika urte, dinosauroak Lur planetaren nagusi ziren garai zoragarri haietan. Narrazti hegalari hauek ez zuten lumarik, beso eta ankak elkartzen zizkien azal zabal bat baizik eta honekin planeatzen zuten euskaldunik gabeko Euskal Herri zahar hartako zeruetan. Milioika urte ostean, dinosauro lurtar batzuk luma asmatu zuten eta hegaztien ordena sortuko zuten, atzo jan zenuen oilasko errea, lumaz estalitako dinosauro txiki moderno bat besterik ez zen.

Ikusten duzuenez, hegan egitea bizidunen ametsa izan da betidanik, oso gutxik lortu duten arren amets hau egi bihurtzea. Eta ametsak beharrezkoak dira errealitateari aurre egiteko eta zuen mail-ak ere beharrezkoak dira gaiak proposatu eta animoak altxatzeko, beraz, ez dudarik egin bioaniztasunetik@hotmail.com-era idaztea, Facebook-a bisitatzea eta bioaniztasunetik.com-en iritziak idaztea. Astindu zuen irudimenaren hegoak eta egin hegan lasai!

 

Otsaila 29, 2012

FAMA TXARREKO ANIMALIA

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Tolosaldeako eta Leitzaldeako HITZA. 2012ko Otsailaren 8an.

Bada animalia bat, gizakiari izugarrizko bildurra eta egonezina sortzen diona, batez ere euskaldunei. Animalia gaixo hauei bibliak eta pulpituetan “egiak” esaten dituzten pertsonek, berebiziko fama txarra eman diete. animalia honek, Eva deritzan emakume bati, sagarrondo magiko bateko sagar debekatu bat eskeini omen zion eta sagarrondoko jabea asko aserretu omen zen. Nonbait sagarrondoaren jabea, sagardogilea zen ofizioz eta ez zion bat ere graziarik egin bere sagarrongoko sagarrak ostutzea!

Animalia pozointsuak dira, hozka egiten dute, lurrean arrastaka dabiltza, “Shhhh…!!!” moduko zarata berezi bat egiten dute… ez da arritzekoa beraz, fama txara izatea. Jada ene irakurleek jakingo dute sugeez ari naizela eta artikulo xume honen helburua sugeen aurkako bildurra ezabatzeko saiakera bat dela.

Sugeak narraztiak dira, dortoka, sugaldila eta muzkerren antzera, baina sugeak hankarik gabeko narraztiak dira. Orain miloika urte, musker bati lur azpian bizitzea otu zitzaion eta hankek nonbait enbarazu egiten ziotelako, hankarik gabe bizitzen ikasi zuen, zenbait suge oso gertutik aztertzen baditugu, gorputzaren erdialdean ankatxo txiki batzuk ikusi ahal dira. Beraien gorputza luzatu egin zen, mugimendua hankekin egin ordez, gorputz guztiaren zig-zag batekin mugitzen zuen eta lur barnean ederki moldatzne ziren arren, lur gainean ibiltzeko ere ez zuen arazorik.

Sugeak ugaztun eta hegazti txikiez elikatzen espezializatu ziren: sagu, satain, ugaztun handien kumeak, txori txikiak. Sugeek badakite ugaztun eta hegaztiak odol beroa dutela eta gai dira animlia hauek igortzen duten berotasuna sudurraren bidez atzemateko, lur azpian zein iluntasun gordinean.

Hau gutxi balitz, sugeak gai dira beraien biktimak urrunetik dastatzeko, guk oilasko errea dastatzeko ahoan sartu behar dugu nahi eta ez, baina sugeek ez. Nahikoa dute mihia ateratzea urrunean duten biktimaren zaporea nabaritzeko, modu honetara jakiten dute ea zein animalia den, gaztea ala zaharra den eta osasuntsu dagoen. Ezaugarri guzti hauek atzeman ostean erabakitzen dute  animalia hori harrapatzea komeni den ala ez, animaliek ez dute alferrikao lanik egiten!

Beraien isiltasunarekin, abiadurarekin eta pozoinarekin biktima harrapatu ostean zuzenean irentsi egiten dute, soilik bi hagin baitituzte, hauek pozoina sartzeko xiringa moduak dira eta ez dute balio murtxikatzeko. Sarritan biktimak sugearen ahoa baino handiagoak dira eta hau irensteko sugeek beraien buruko hezurrak banatu egiten dituzte, ahoaren kapazitatea handituz eta poliki poliki beraien muskulu indartsuekin biktima irentsiz. Jan ostean hilabeteetan egoten dira biktima liseritzen, guk urteberri eguneko bazkariarekin egiten dugun bezalaxe.

Euskal Herrian bi suge pozointsu ditugu, Aspis sugegorria eta Sugegorri kantauriarra. Biak dira pozointsuak, kolore gorrizta, buru triangeluarra sudur txiki batekin… nere irakasle bikain batek zioen bezala sugegorriek “gaizto aurpegia” dute.

Hauen pozoina, gizaki heldu osasuntsu batentzako ez da hilkorra, ordu batzuetan zehar nekaturik uzten du baina ezer gutxi gehiago, larrialdietara joaten bada, suero bat ipintzen dute baina ez antidotorik, beraz ez da oso larria. Haurrentzat eta gaixotasun kronikorenbat duten helduentzat arriskutsuagoak dira, ala ere ez bildurtu: zenbat pertsona hiltzen da urtean Euskal Herrian suge gorrien hortzakadaz? Uste dut astean pertsona gehiago hiltzen dela Euskal Herrian auto istripuz, beraz izan bildur gehiago autori sugeei baino.
Mendian suge gorri bat topatzen badugu: lasai. Utzi bere bidea egiten, pentsa sugegorri horrek guri bildur gehiago digula, guk berari baino. Gu ez gara sugegorri baten janaria, beraz ez du inolako interesik guri hozkada egiteko. Hori bai, makiltxo batekin “borobiltxoak” ukitzen badizkiogu, normala da eraso egitea.

Artikulu xume honen ostean espero dut irakurleek sugeak beste begi batzuekin ikustea. Eta honelako artikulu gehiago nahi izan ezkero, bioaniztasunetik.com-en daude edo bestela eskatu neri zuzenean bioaniztasunetik@hotmail.com edo Facebook-eko gure orrian.

OHARRA

bioaniztasunetik@hotmail.com-era irakurle baten mail-a jasotzeko plazerra izan dut. Irakurle honek Sugegorri baten hozkada pairatu zuen eta esan didanez, ez da nire artikuluan idatzi dudan bezain arina, nahiko gaizki igaro omen zuen. Beraz, Sugegorri baten hozkada larri aez den arren, lasai ibili, baina joan ospitalera arazoak ekiditeko. Mila esker idatzi didazuten guztiei!!!!!

Hemen Sugegorrien hozkadei buruzko artikulu bat irakurle horrek bidalita.

http://zientzia.net/artikuluak/sugegorriaren-hozka/

 

Otsaila 16, 2012

ANGILAK ETA ANGULAK

Posted by johan under Arrainak/Peces, HITZA
[3] Comments 

Angilak eta angulak
Tolosaldeako HITZA, 2012ko Urtarrilaren 14ean

Nahiz eta arrain itxurarik ez izan, arrain bat da, nahiz eta bere kumeak erreketan harrapatzen ditugun, itsasoan jaiotzen da eta nahiz eta bere kumeen kiloa mila eurotik gora ordaintzen den, urtero ederki saltzen da… benetan animalia xelebrea dugu gure angila eta bere kumetxoa: angula.

Behin jan ditut angulak, gaztea nintzela, beraien prezioa ez zenean gaur egungoa. Lurrezko kaxuela batean atera zizkidan ene amak zizare itxurako animaliatxo haiek, espagetiak bailiren sardeskarekin ziztatu, bira batzuk eman eta ahoan sartu nituen arrain itxurarik gabeko arraintxo haiek.

Lehenengo ahokada sartu eta hortzen artean “krisk!” nola egiten zuten nabaritu nuenean erabaki nuen gehiago ez nituela jango xomorro nazkagarri haiek, hura nazka! Ordundik aurrera, angulen ordezko “plastikozko angulak” askoz gusturago jaten ditut.

Angulak ahoan sartu eta “krisk” hura zer ote zen ikertzen hasi zen oraindik biologoa ez zen nire zerebro gazte hura. Hor konturatu nitzen, angula, angilaren kumea dela eta angila, amuarraina bezalaxe arrain bat dela, nahiz eta suge baten itxura luzanga duen. Beraz ahoan “krisk” soinu nazkagarria eta gogoangarri hura atera zutenak, angularen bizkar hezurra, buruhezurra eta bestelako hezurtxoak izango ziren.

Ahoan lakatzak dira angulak, izan ere, arrain orok bezala ezkatak dituzte eta gure mihian lija baten modura igarotzen dira, gainera, jan aurretik ehunaka angulatxoen begiak ikusi ahal dira guri begira. Ba omen da Euskal Herriko bazterren batean, plastikozko angulak, benetako angulen ordez saltzen dituen jatetxe bat, aurrez plastikozko angulei boligrafoarekin begian pintatuz.

    Kontuak kontu, angila da gaur egun kontsumitzen den arrainik misteriotsuena. Biologoek ez dakite oraindik angulak zehazki zein itsasotan jaiotzen diren, dakitena da, angulatxo jaioberria bizi indar handiaz jaiotzen dela, zeren nahiz eta zentimetro gutxi izan, milioika metro kubiko dituen itsaso zabalean igerian hasten da Golfoko korrontean zehar erreka baten bila, inongo GPS-rik gabe.
10 hilabeteko bidaia harriskutsuaren ostean, angulatxoa errekan gora hasten da igerian, baina hau egiteko bere buruan itxura aldaketa haundiak pairatzen ditu. Lehenik “angila-hori” bihurtzen da, milimetro bat inguru neurtzen duen angulatxo horizta da. Harrapariak ekiditeko, gauen eta ibaia lokaztua dagoenean soilik egiten du igeri eta egunez ibaipeko zoru lokaztuan gordetzen da.
Metro erdiko tamaina hartzen duenean, eta ibaian gora igeri egitea zailagoa denean, beste eraldaketa bat pairatzen du angila horiak. Bigarren eraldaketa honetan “Agila-zilarkara” bihurtzen da, izenak dioen bezala, zilar itxura hartzen du eta batez ere begiak haunditzen zaizkio, momentu honetan ugaltzeko presto dago… eta hemen dator txistea.

Milaka kilometrotara dagoen itsaso ezezagun baten azpian jaio, gure ibaietara etortzen ehunka harrisku igaro, ibaian gora joan, eta azkenik, sexualki heldua den gure angila zilarkarak ibaian buelta erdia hartu eta berriro itsasora doa ugaltzera. Honi deitzen zaio “alper biajea”.

    Noski, angilak bidaia hau egiteko arrazoi bat badu, bizidunek alferrikan ez dituzte gauza gehiegi egiten, nonbait angilaren hazkuntzan ezinezkoa da itsas ingurunean eta ibaietako ur geza eta bertako elikagaiak beharrezkoak ditu heldu bihurtu eta ugaltzeko. Ez diot beste arrazoirik aurkitzen.
Beraz, angila zilarkara badoa ibaian behera itsasorantza, berriro bueltako bidea egitera eta itsaso sakon eta ezezagun batean arrautzak ipintzera. Arrautz hauetatik berriro angulak aterako dira eta bidean gure txintxorroekin eta sareekin ez baditugu harrapatzen behintzat, hauek ere gure ibaietara iritsi eta berriro itsasora bueltatuko dira. Milioika urtetan egin den ziklo etenezina errepikatuz.

Jakin dezatela nire irakurleek, XX. mendearen haseran angila eta angula oso ugariak zirela gurean, baina gure urtegiek, industriak eta kontrol gabeko arrantzak, gaur egungo egoera kaxkarrera eraman ditu. Ea zorte eta borondate pixka batekin, egin dituzten birpopulazioek arrakasta duten.

    Angula txikien moduko bizidunak bisitatzeko aukera izan nuen lehengo astean Alegiako San Juan Herri Ikastetxeko LH4 gelan, neska mutil haiek ere angulen moduan, ez dira makalak! Poza ematen du belaunaldi berriek dakarten jakinmin handiaren testigu izatea, poza ematen du zutabetxo hau beraien gelako paretetan ikustea eta poz handia beraien kuadernoan autografoak sinatzea. Zutabe honen erreleboa aseguratuta dago! Aupa zuek!!!
Eta angula nekaezinen modura, jarraitu bioaniztasunetik.com bisitatzen eta bioaniztasunetik@hotmail.com-era idazten. Iñauterion!!!!!

 

Otsaila 7, 2012

LOGIKOAK OTE DIRA ZOOLOGIKOAK?

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Tolosaldeako eta Leitzaldeako HITZA 2012ko Urtarrilaren 31ean
Etxeko txikiek animalia basatiak ikusteko aukera dagoen lekua, animaliak nola errespetatu ikasteko lekua, animalia arriskutsu eta pozointsuekin zuzenean kontaktuan egoteko aukera, ongi etorriak zoologikoen logikarik gabeko mundura.

Bartzelonara egin nuen bidai polit batean, Bartzelonako zoologikoko albaitariarekin hitzegiteko zortea izan nuen eta albaitari honek esandakoarekin zenbait zoologikoetara joateko gogoa kendu zitzaidan.

Ez da irudimen handia izan behar, animalia basati bat kaiola batean sartzen dugunean animalia hau ez dela eroso egongo pentsatzeko, nahiz eta egunero jaten eta edaten eman, lotarako leku polit bat eraiki eta berebiziko mimoak egiten dizkiogun arren. Animalia hau zoologikoan jaioa bada, agian gutxiago sufrituko du, ez baitu inoiz bere inguru basatia ezagutu eta ala nolako zoriontasun puntu batean biziko da urte gutxi batzutan.

Animalia hauek intsektu edo arrainak direnean adibidez, berauen ezerosotasuna ez da ahinbestekoa izaten, ez baitute zerebro oso garatua, beraz, jana eta leku eroso bat badute, urte asko eta ongi biziko dira. Baina zer gertatzen da adibidez ugaztun harrapari bat (lehio, hartza…) zoologiko batean sartzen dugunean? Bi hitzetan: zoratu egiten da.

Ugaztun harrapariek milioika urteetan ehizarako zerebro oso konplexu eta adimen handiko bat garatu dute, gezurra badirudi ere, animalia hauek ez dira egoten eroso erosotasunean, haragia jateaz gain haragi hau ehizatu egin behar dute, bere garuna eta gorputza horretarako diseinatuta baitago.

Oso ohikoa izaten omen da zoologikoetako harrapari handiek bere eremuan mugimentu arraroak egitea batera eta bestera, oso ohikoa omen da kumeak ez izatea, oldarkor bihurtzea eta mota guztietako buruko arazoak izatea, guzti horrek heriotza goiztiar bat eraginez.

Gaur egungo zenbait zoologiko modernoenek, jada animaliei ez diete zuzenean janaria ahora ematen, beraien eremuan zehar janaria ipintzen dute animaliak berau bila dezan eta nolabaiteko “lana” egin janaria izateko. Ikusi da, hau egiten zaien animaliek ez dituztela jokaera arraro eta ez ohikoak egiten eta urte gehiago bizi direla.

Hau ikusita geure zerebroaz pentsatzen hasi nintzen, biologoak horrelakoxeak gara… apur bat arraroak. Gizakiaren zerebroa ere ehiztari-biltzaile batena da, gure espeziea atzo ehizara joaten zen janari bila eta gaur supermerkatuetan erosten du janaria, gure espezieak atzo egun osoa basoetan gora eta behera ibiltzen zen fruta bila eta gaur sofan igarotzen ditugu asteburu osoak krsipetak janez, atzo arte gure espezieak ritualak praktikatzen zituen suaren aurrean eta gaur egun telebistari begira gaude bizitzaren zati handi bat.

Nahi ala ez, geu ere gizarte moderno deritzon zooologiko baten barruan gaude, gure ehiztari-biltzaile zerebroarekin. Urtero arazo psikikoak ugaritzen omen doaz: depresio, antsietate… psikiatrek gero eta lan gehiago dute! Urtero arazo baskularrekin jende mordoa hiltzen omen da. Gizarte modernoetan zoriontasun testak egitean, jendea ez dela zoriontsu ikusten da. Agian geuk ere, supermerkatuan janaria erosi ordez ehizatzera joan behar ote dugu? Agian behin betiko telebista itzali eta suaren aurrean dantzan hasi behar ote dugu? Agian urtean hilabete bat, gure zerebro ehizatri-biltzaileari eskeini behar ote diogu?

Eta zuen zerebro ehitzari-biltzaileak zerbait esan nahi badit idatzi lasai! bioaniztasunetik@hotmail.com. Eskerrikasko idatzi dizkidazuen mail guztiengatik, benetan jende oso interesgarriarekin topatzen ari naiz letra hauen beste aldean. Gora zuek!

 

Otsaila 2, 2012

Nekazaritzaren garrantzia

Posted by johan under Uncategorized
Leave a Comment 

Tolosaldeko eta Leitzaldeko HITZA 2012ko Urtarrilaren 18an

Imagina ezazue zelako lana izango genukeen, egunero jan behar dugun guztia ehizatu edo bildu egin beharko bagenu. Goizean sagar bat gosaldu nahi dugula? Goazen sagarrondo batera sagarrak biltzera. Bazkaltzeko txuleta bat nahi dugula? Hartu azkona bat, gure burua lokatzarekin eta behi ximaurrarekin ondo igurtzi eta goazen gertueneko basa-behiak ehizatzera ixil ixilik lurrean arrastaka. Basa-behirik ahulena aurkitu, azkona bota eta ea zortea dugun, bestela… gaur bazkaririk gabe!
Eta hau eguna joan eta eguna etorri, gainera, urtaroen arabera jateko gehiago edo gutxiago izango genuke eta beti basa animalien mirazio mugimenduen atzetik ibili behar! Gustura biziko nintzateke modu honetara hiabete batetan zehar, baina bizitza osoa… normala da beraz kristo aurreko 8.500 urtearen inguruan baten batek nekazaritza eta abeltzantza asmatzea!
Nekazaritza eta abeltzantza asmatzeak gizakia leku batean urte osoan egotea ahalbidetu zuen, jada ez zegoen janariaren bila joan beharrik eta gainera lehen ez zeuden produktu ugari zeuden eskuragarri: esnea, arrautzak, artilea…

Milaka urteren ostean, gizakiak ereiteko zein hazteko landare eta animalia egokienak aukeratu zituen, modu honetara iritsi gara gaur egun ditugun barazki, fruitu eta etxeko animalia mota ezberdinetara. Ez pentsa suitzar-behia bezalako errape handiko animalia modu basatian bizi ahalko zenik. Ezta hasierako ardiek horrenbeste ile zutenik ere, eta zer esan gure lagun fidelak diren zakurretaz! Zuetako inork ba al daki letxuga basati bat nolakoa zen?

Nekazaritza sortzeak ordea arazo batzuk ekarri zituen, jendea jada leku konkretu batean bizi zenez, jende multzo handiak lur emankorrenak zeuden eremuetan elkartzeko joera zeukaten. Honela bizitzean gaixotasunak oso erraz zabaltzen ziren, mediku kontsulta batean bezala, eta infekzioez sortutako heriotzeak oso handiak omen ziren. Zeinen garrantzitsua den gure herrian “alkantarilladu” ona bat izatea, eh?

Gaur egun nekazaritzak garapen puntu goren bat harrapatu du, jada laborategietan landare haziak diseinatu egiten dira, “transgeniko” deritzogu: hosto txikiagoak, hazi handiagoa, gaixotasunekiko inmunitatea, pestiziden aurreko erresistentzia… eta ez soilik landare haziekin, animaliak ere diseinatu ahal dira. Ez arritu egunen batean, sei hego eta lau hanka dituzten oiloak agertzen badira, eta ez da broma… biologo baten hitza da!

Estatistiken arabera gaur egun jaten dugu artoaren %90a trasgenikoa da, arto hau pestizidekiko oso erresistentea omen da, beraz, pestizidak lasai bota ahal dira arto hau ereiten den lekuan… pestizidak ekoitzen dituen multinazionalak ordaindu ote du arto hau diseinatzea?

Pestizida hauek xomorro gaizto eta itsusiak behin betiko gure planetatik akabatzeko sortu dira. Izan ere xomorroak gaiztoak dira eta gure janaria jaten dute hanka ugariko munstro hoiek! Honelako gauzak erakutsi dizkigute pestiziden multinazionalek.

Oraingoz froga zehatzak egin behar diren arren, pestiziden kontua jada dudan ipini da, ez ote da hobea armiarma pulazio txiki bat ipintzea gure baratzan? Osinaren salda ere oso ona omen da tomatearen euli txuria izutzeko eta xoxoak deskantsatzeko adar bat ipintzen badugu gure baratzean, agian karakola eta bareak ez dira hainbeste inguratuko gure letxugetara. Zoritxarrez, baratza bat ipintzeko lekurik ez dut, ezta denborarik ere (lauzpabost proiektu baditut esku artean HITZAn idazteaz aparte), baina froga hauek gustura egingo nituzke.

Zuetako inork esperimentu formalik egin nahi badu bere baratzan, idatz diezadala bioaniztasunetik@hotmail.com edo bioaniztasunetik.com. Agian zenbait hauts urdin eta likido berde gure janarien gainera botatzea ekidingo dugu eta ala ez bada zihur zerbait ikasiko dugula, azken finean hauxe da helburua, ezta?

 

Hurrengo orrialdea »